Thich Nhat Hanh

Thich Nhat Hanh

Thich Nhat Hanh – een leven van aandacht en engagement

Artikel van Ton Kamphof.
Inleiding
Thich Nhat Hanh is een bijzonder spiritueel leraar. Hij is Zen boeddhist, afkomstig uit Vietnam, is dichter en wetenschapper, houdt zich intensief bezig met maatschappelijke ontwikkelingen en inspireert ieder jaar duizenden leerlingen en belangstellenden tijdens de retraites die hij geeft in zijn centrum ‘Plumvillage’ in Zuid-Frankrijk en elders in de wereld. Hij combineert eenvoud met diepgang, de innerlijke weg met de maatschappelijke weg en verstaat de kunst het eeuwenoude onderricht van de Boeddha verstaanbaar en toepasbaar Ie maken voor geïnteresseerde westerlingen, meer nog door zijn aanwezigheid en het voorbeeld van zijn leven, dan door zijn woorden en inzichten. Ook de schrijver van deze bijdrage heeft hij op een diepe en onomkeerbare manier geraakt en geïnspireerd.                                                                                                                   
Hierna beschrijf ik de belangrijkste elementen van zijn visie en inspiratie en geef ik een summiere schets van zijn inmiddels tachtig jaar lange leven. Vervolgens licht ik zijn kernbegrip ‘aandacht’ of ‘mindfulness’ toe. Ik tip zijn zicht op meditatie aan, de training van die aandacht. Daarna beschrijf ik zijn fundamentele visie op de werkelijkheid, samengevat in het begrip ‘inter-zijn’. Tenslotte vertel ik over geëngageerd boeddhisme, staan en handelen in de wereld. Het gaat dan over boosheid, oorlog en geweld, over inzicht, mededogen en de waarachtige houding van vrede. Vaak parafraseer ik zijn woorden, geef ook citaten en soms ben ik zelf aan het woord, wat dan hopelijk duidelijk zal zijn.
Waarom Thich Nhat Hanh mij inspireert.
Allang, misschien al mijn hele leven, houdt mij de vraag bezig: waar komt het nu op aan in mijn leven en in hét leven, wat is de kern van de zaak, wat geeft mij en ons vervulling, waar word ik echt blij van, waar wordt de wereld blij van, hoe wordt de aarde een plek waar het goed toeven is voor iedereen. Ik kom Thich Nhat Hanh tegen en hij zegt: in het nu, in het hier-en-nu ligt de schatkamer van ons geluk, onze bestemming, onze vrede en van de vrede in de wereld. Hij zegt het op zo’n manier dat ik diep in mijn ziel wordt geraakt. Zijn zachtmoedigheid, liefde en tegelijk helderheid ontroeren me. Ik kom Thich Nhat Hanh tegen en hij zegt: als je het nu mist. mis je de afspraak met het leven. Hij spreekt in lichtheid en vreugde, vanuit een diepe en standvastige overtuiging. Ik verdiep me in zijn visie en inspiratie en kom de meest wonderbaarlijke dingen tegen. In de verschrikkelijke Vietnam-oorlog -het lijkt al weer een historisch gebeuren, maar wel met twee miljoen doden! , is hij de leider van de geweldloze boeddhistische vredesbeweging. Midden in het tomeloze geweld, de grote vernietiging, doet hij wat hij kan, samen met zijn broeders en zusters. Ze helpen slachtoffers, herstellen vernielde dorpen, nemen politieke initiatieven.     En het meest wonderlijke is: temidden van al dat geweld blijft zijn hart open. Ik ben onder de indruk van zijn grote en onverwoestbare mededogen en zijn heldere geest. Dan weet ik: van die man kan ik heel veel leren, hij is werkelijk ccn bron van inspiratie, hij is een deur tot bevrijding, tot het grote hart en de grenzeloze ruimte van ‘zijn’. Wat is zo eigen aan Thich Nhat Hanh? Hij kent het boeddhisme van binnen en van buiten en verwoordt het levensnabij en praktisch toepasbaar. Altijd gaat het hem om de praktijk. ‘Diep luisteren’ en mededogen zijn belangrijk, maar mededogen is voor hem vooral een werkwoord. Verder gaat het nooit louter om mooie uitspraken en vergezichten, doorslaggevend is de directe ervaring. Je kunt bijvoorbeeld beweren dat ieder mens de Boeddha -­aard heeft, de goddelijke natuur, maar ervaar je die ook, ken je die direct en van binnen uit? De vele leringen en wijsheden uit het boeddhisme zijn prachtig en waardevol – bijvoorbeeld over de niet-dualiteit van de werkelijkheid, de eenheid van alles, over vergankelijkheid -, maar ze zijn niet bedoeld om een beschrijving van de werkelijkheid te geven. Ze zijn een instrument voor bevrijding uit pijn en lijden, ze dienen ertoe transformatie teweeg te brengen. Tot slot is Thay – zo noemen leerlingen hem, het betekent ‘leraar’- principieel oecumenisch. De meeste geestelijke stromingen en religies, hebben de neiging zichzelf tot de enige ware weg te verklaren, ook eigentijdse spirituele stromingen hebben daar een handje van. Zo niet Thich Nhat Hanh. Hij is principieel ‘inclusief’. Hij heeft het christendom diepgaand bestudeerd, heeft daarbij wel vele weerstanden moeten overwinnen, maar al jaren staat een beeld van Christus op zijn huisaltaar. De verschillende stromingen binnen het boeddhisme in zijn land heeft hij bij elkaar willen brengen. Ten diepste gaat het hem daarbij niet om boeddhisme of spiritualiteit, maar om humaniteit: een leven in vrijheid, vrede, vreugde en liefde voor alle mensen, voor de hele kosmos. Daarin is hij sterk gevormd door de verschrikkingen van de oorlog in Vietnam, waarover hij met intensiteit, wijsheid en mededogen spreekt. Hij is er ook in gesterkt door wat hij de laatste veertig jaar in het Westen tegenkwam: eenzaamheid, veel onvermogen om gelukkig te zijn, gebroken relaties, vele soorten van geweld, maar ook bij veel mensen een groot verlangen om nieuwe wegen te zoeken en een bewonderenswaardig grote inzet voor de naaste en de wereld.
Thich Nhat Hanh werd geboren in 1926. Op zestienjarige leeftijd werd hij monnik. Hij wilde het boeddhistische onderricht meer bij de tijd brengen en richtte met anderen een nieuw instituut voor boeddhistische studies op, waarin ook Westerse talen, literatuur en natuurwetenschappen werden gedoceerd. Al jong was hij in eigen land een vernieuwende en geliefde boeddhistische leraar, niet zonder weerstand trouwens van de toenmalige boeddhistische hiërarchie.Hij richtte de Jeugd School voor sociale dienstverlening op, die zich bezig hield met het helpen en ondersteunen van arme mensen. Binnen enkele jaren groeide dat initiatief uit tot een beweging met wel tienduizend vrijwilligers. Tijdens de oorlog stonden ze ook de talloze oorlogsslachtoffers bij, met medische zorg, voedselhulp en het herbouwen van dorpen en wegen. Hij nam – met anderen – politieke initiatieven en pleitte voor een ‘derde weg’ om de stem van het volk recht te doen, dat geen belang had bij een overwinning of van Noord-Vietnam of van het Zuiden. Vanaf 1966 reisde hij door de Verenigde Staten – waar hij eerder gestudeerd en gedoceerd had – om ‘de verlangens en pijn van de stemloze massa van het Vietnamese volk te vertolken’ en om te pleiten voor het stopzetten van de oorlog. Hij ontmoette daar vele prominenten als Robert McNamara, de toenmalige minister van defensie en bijvoorbeeld Martin Luther King. De laatste was zo onder de indruk van zijn persoon en zijn pleidooi dat hij hem voordroeg voor de Nobelprijs voor de Vrede. Het pro-Westerse regiem stond hem niet toe terug te keren naar Vietnam, maar de communisten die de oorlog uiteindelijk wonnen, deden dat evenmin. In 1966 begon een ballingschap van bijna veertig jaren. Hij vestigde zich in Frankrijk, eerst in en ten zuiden van Parijs op een plek die hij Sweet Potato noemde.
Daarna startte hij in 1982 Plum Village, aan de zuidkant van de Dordogne, een kloostergemeenschap, waar hij onder meer zijn moderne visie op het boeddhisme onderricht. In Plumvillage komen niet alleen Vietnamezen, maar ook veel Amerikanen, Fransen, Duitsers en Nederlanders, mannen, vrouwen en kinderen. Thich Nhat Hanh wordt gezien als één van de meest vooraanstaande boeddhistische wereldleraren en zijn bekendheid is almaar groeiende. Hij schreef inmiddels ruim zeventig boeken, over boeddhisme in de hedendaagse tijd, over meditatie en maatschappelijk engagement, over leven in vrede, het omgaan met woede, over christendom en boeddhisme. Hij is ook bekend als dichter, maakt prachtige kalligrafieën, houdt van tuinieren en heeft wel eens trots over zichzelf gezegd dat hij een redelijk goede boekbinder is.  Begin 2005 werd het hem, na negenendertig jaar, mogelijk gemaakt drie maanden door Vietnam te reizen met een grote delegatie monniken en leken. De impact in Vietnam was zo groot dat honderden, vooral jonge mensen zich aanmeldden om kloosterling te worden op de wijze van Thich Nhat Hanh. Begin 2007 maakt hij opnieuw een grote reis door Vietnam.
Leven in aandacht
Het spirituele pad is een bewustzijnspad, een ontdekkingsreis voor ieder die dat pad gaat. Het is ook een bevrijdend pad dat onze blik, onze geest, de ervaring van onszelf -inclusief de vervuiling en duistere hoeken – kan openen en transformeren. Het kan een diepgaande invloed op ons leven en onze relaties hebben en de blik verruimen op de samenleving, op onze plek daarin, het kan ons bewust maken van ons maatschappelijk gedrag. Het leidende beginsel op deze weg van bevrijding is aandacht, leven in aandacht, in het Engels ‘mindfulness’. Zijn eerste beroemde boekje over meditatie heet dan ook The Miracle of Mindfulness. Aandacht of oplettendheid is een eenvoudig beginsel dat vele lagen kent en in vele situaties zijn werking kan hebben: in ons individuele leven, in relaties, in de grote maatschappelijke kwesties. Het komt in Thay’s visie direct voort uit het ‘Hart van Boeddha’s Leer’; de weg van bevrijding, de non-dualiteit van alle vormen van leven, de vergankelijkheid, de inzichten over nirvana en samsara. Daarover later meer.Aandacht brengt je dichter bij jezelf, bij anderen, bij het leven, bij het absolute, bij waar het echt om gaat. Aandacht is het vermogen in het nu te zijn. Wanneer we in contact zijn met het heden komt er in ons meer rust, helderheid en stabiliteit. Aandacht staat tegenover leven in verwarring en afleiding en geeft vrijheid. Thich Nhat Hanh gebruikt in plaats van ‘aandacht’ – mindfulness – ook wel de termen oplettendheid of bewustzijn en wakker-zijn.                                                                                                                                                                      Aanwezigheid                                                                                                                                                                                                                      In aandacht zijn betekent: écht aanwezig zijn,  met alles erop en eraan, met alles wat er is. Aanwezig bij jezelf, bij de mooie en vreugdevolle dingen en ook bij pijnlijke en lastige zaken. In gezelschap is dat: aanwezig zijn bij de ander, niet subtiel teruggetrokken of enigszins op je hoede, niet je hand overspelend en almaar aan het woord. Of onderhuids voortdurend bezig met de vraag: ‘Hoe kom ik over. zie ik er wel goed uit. ben ik wel interessant genoeg’?’ Echt aanwezig zijn is een hele kunst, de kunst om er helemaal te zijn. in vrijheid en openheid niet bezet door verleden of toekomst, niet bezet door zorgelijkheid of haast. Onze aanwezigheid, jouw aanwezigheid zegt Thich Nhat Hanh. is de grootste gift die bestaat, voor jezelf, voor ie dierbaren, voor de wereld.
                                                                                                                                                                                                                            Het nu
Aandacht is aanwezig zijn in het nu. Zonder aanwezigheid m het nu, hebben we geen echt contact met onszelf, wat een voorwaarde is om echt contact met een ander te hebben. Goed beschouwd zijn we er dan niet, leven we niet. Thich Nhat Hanh zegt: ‘Als we niet in het nu zijn hebben we de afspraak met het leven gemist’.  Zijn in het nu, er is al veel over geschreven. Misschien denkt u wel: dat zinnetje ken ik al. Maar kennen we het ook echt. is ‘hier en nu’ ook niet een uitnodiging dat telkensals nieuw te ervaren en te proeven, je door het nu te laten verrassen? Het is prachtig en vervullend om helemaal in het nu te zijn, om er soms in te smelten, maar het is telkens ook een uitnodiging en uitdaging, het vraagt ook wat van ons. Hoe vaak zijn we niet in een gezelschap, maar tegelijk met onze gedachten ergens anders? Hoe vaak praten we niet met iemand, maar zijn we in ons hoofd al weer bezig met onze volgende actie, ons volgende gesprek? We zijn niet waar wc zijn. Hoe vaak leven we niet in afleiding, in verwarring, in haast, worden we meegesleept door wat we moeten, door wat op ons afkomt. We eten nu, maar zijn eigenlijk al klaar. We staan ons zelf vaak niet toe tot ons door te laten dringen wat we nu ervaren, hoe het nu met ons is. Er is vaak heel weinig bewustzijn van wat ons hart en onze ziel echt nodig heeft. Dat ontdek je alleen door met het ‘nu’ contact te maken.  Goed beschouwd is het ‘nu’ het enige dat bestaat. De toekomst is er nog niet, het verleden is voorbij. Echter, mindfulness, ‘aandacht’, zijn-in-het-nu – het moet niet te ‘plat’ worden opgevat. Leven in het nu betekent óók besef hebben van verleden en toekomst, juist vanuit het nu. Aandachtig zijn kan bijvoorbeeld inhouden datje oog hebt voor de gevolgen van je handelen.
Het lichaam als toegang
In het nu zijn begint met contact met ons lichaam. Zo leert ons het Satipatthana soetra – de leerrede van de Boeddha die door Thich Nhat Hanh centraal wordt gesteld. Wij richten onze aandacht allereerst op ons lichaam. Hoe is het daarmee gesteld, hoe voelt het zich. is het onrustig, slaperig of vermoeid, wakker, in constante spanning? Aandacht voor het lichaam begint met bewustzijn van de adem. weten dat je ademt, het volgen van de adem. Het resultaat van dat bewuste ademen is het terugkeren naar onszelf. Zijn bij onszelf, terugkomen bij onszelf is al een opmerkelijk succes op het pad van beoefening zegt Thay. Pas als we van binnen vrij zijn, kunnen we in contact komen met het lichaam en het leven, dan kan vrede ontstaan. Als het lichaam niet vredig is, kan de geest ook niet vredig zijn. Kunnen we lichaam en geest samen laten vallen? Vervolgens vraagt de oefening van aandacht contact met de gevoelens: wat gaat er in ons om, wat zegt dat ons? Het begint altijd dichtbij en eenvoudig. Als lichaam en geest op deze manier één worden, kunnen de wonden in ons hart, in onze geest, in ons lichaam genezen. Deze heelheid van onszelf als mens is de basis van elk waardevol contact. Dit heel worden betekent ook nieuwheid en levendigheid in ons leven, zodat anderen ervan kunnen genieten om bij ons te zijn.                                                                                                                                                               
Thuiskomen
Zo is leven-in-aandacht ‘thuis komen’, thuis komen bij jezelf, thuis komen in het leven. ‘I have arrived, I am home’, zegt Thay. We hoeven nergens naar toe, we zijn al aangekomen. Het is wonderbaarlijk als je kunt beseffen dat dit waar is. Thuis komen in het leven, thuis komen in jezelf, thuis komen in het nu, is zakken in tijdloosheid en dat is het mooiste wat er is. Ieder van ons kent die kostbare momenten. Thuis gekomen, kun je ervaren dat ieder moment een wonder is: de oogopslag van je dierbare, het spel van de wolken, de boom in zijn naaktheid en rust tijdens de winterperiode, de onbevangenheid van een kind, de knoppen die zich vormen aan de takken, de bloesem in het voorjaar. ‘Present moment, wonderful moment’, is een gevleugelde uitspraak van Thich Nhat Hanh.
Meditatie
In aandacht leven vraagt oefening, het is er niet vanzelf want het pad is tegendraads. De belangrijkste oefening is meditatie. Meditatie is stoppen en tot rust komen en zo in contact komen met je ware zelf, je Boeddha-natuur, de heilige geest. Meditatie is zelf je gewoonte overstijgen en leren te zijn met alles wat is: rauwheid en tederheid, pijn en licht, in contact komen met het leven in al zijn aspecten. Meditatie is niet je terugtrekken uit het leven en op je kussentje of bankje in hoge en ruime staat proberen te komen en daar in gelukzaligheid verwijlen. Op zichzelf is er niets mis met geluk en zaligheid, met een ruime staat en je af en toe terugtrekken. Maar de focus van meditatie is anders.Meditatie  is vooral wakker worden, het is de oefening en training van het nu. Het is de kunst van het open zijn en open worden voor alles wat er is.                                         
Stoppen en onderzoeken
Meditatie is allereerst stoppen en tot rust komen. We gaan zitten, op een rustige plek, op een bankje, een kussentje, in lotushouding of gewoon op een stoel. We ontspannen en brengen onze geest tot rust, we stoppen onze gewoonte-energie, ons denken, de emoties die ons dwingen. We doen dat door ons op de adem te richten en bewust te ademen. Door dat bewust te doen, verdiepen we onze adem op een ontspannen manier, ze is ons anker. Zo leren we bij onszelf te komen en worden we niet langer meegesleept door de gedachten en gevoelens die door ons heen razen. Een glimlach kan ons begeleiden. Zo komen we stap voor stap in contact met ons ware zelf. ‘Eén keer diep en bewust inademen en uitademen is al een hele stap’, zegt Thay. ‘dat tien minuten geconcentreerd doen, kan al een transformatie teweegbrengen’. Meditatie is niet alleen ontspanning, maar ook leren diepgaand kijken om zo het wezen van de dingen te kunnen zien. We kunnen door ‘diep’ te kijken onze emoties, onze angst, woede en pijn herkennen en omarmen. Dankzij het inzicht dat zich zo gaandeweg ontvouwt, kunnen we bevrijding, vrede en vreugde bewerkstelligen. Op deze wijze ontvouwt de meditatie zich in steeds verder gaande stappen, die ons dieper met de werkelijkheid in contact brengt.
Training en vreugde
Meditatie is training maar, zegt Thich Nhat Hanh, we moeten ons daarin niet forceren, we doen het met vriendelijkheid en een zekere lichtheid. Het is geen strenge en ijzeren discipline, zoals die in veel scholen van het boeddhisme wordt gepraktiseerd. Het vraagt echter wel energie, inzet en vastberadenheid. Meditatie leert ons concentratie en stabiliteit, die direct in het dagelijks leven kan worden toegepast. Als het in ons leven stormt, leren we zien dat we niet alleen de heftig bewegende bladeren zijn, maar kunnen we als de stam van de boom worden, stevig en vast in de aarde geworteld. Als je stabiel wordt in je ware geestelijke kern, word je vrij, word j e ruim.
Meditatie als levenshouding
Meditatie kun je de hele dag doen. Thich Nhat Hanh kent ook de loopmeditatie. Lopen is iets meer in de wereld zijn dan zitten. Het is heerlijk om onder zijn leiding en samen met anderen de loopmeditatie te doen. Daarnaast zijn er ook de thee-meditatie, de eet-meditatie en de werk-meditatie. Enkele voorbeelden: in aandacht de wc schoonmaken, als je onder de douche staat genieten van het water dat over je lijf stroomt en met je gedachten alleen bij het water en je lichaam zijn en niet bij de drukke dag die straks volgt. Als je eten bereidt, in aandacht de groenten snijden en de maaltijd voorbereiden. Meditatie is op deze manier een levenshouding die overal en altijd kan worden toegepast. De verschillende meditatievormen zijn manieren van beoefening om werkelijk in dit moment te zijn. Zo toegepast is meditatie iets anders dan even ontspannen binnen een stressvol en hectisch bestaan, om er daarna weer even hectisch in te duiken. Het is meer dan een management-tool of een interessante ervaring op de beautyfarm, het is leren om niet alleen in het afzonderlijke meditatiemoment, maar in heel ons dagelijks leven wakker en aanwezig te zijn met een open hart en een heldere geest. Dan wordt meditatie een diep besef dat je nergens naar toe hoeft, datje aangekomen en thuis bent, dat alles goed is. Het is je realiseren dat dit moment, watje ook doet en waar je ook bent, een moment van vreugde en geluk is.
Diepe verbondenheid – Inter-zijn
Een van de meest fundamentele aspecten van de visie van Thich Nhat Hanh is het begrip inter-zijn, de diepe verbondenheid van alles met alles, het onderling afhankelijke bestaan van al het bestaande. Het ontvouwt zich als je in aandacht bent, als je diep leert kijken naar de ware aard van de dingen. Het is ook het fundament van het maatschappelijk engagement, het geëngageerd boeddhisme. Stel je voor dat je het blad van een boom in je hand hebt. Als je naar dat blad kijkt, zie je de kleur, de nerven, de vormen. Als we dieper kijken, zien we in dit blad de boom waar het blad aan hing en zo de verbinding van de boom met de aarde. In het blad zien we de aarde die ons draagt en voedt. Zonder boom, zonder aarde, is er geen blad. We zien in dit blad ook het licht, de zon. Zonder licht en warmte, zonder zon was er geen blad. Dieper kijkend zien u e tevens dat de zon bestaat vanwege de grote evenwichten in het universum. In het blad zien we de zon en het hele universum. Ook zien we de lucht, de zuurstof die het blad afgeeft en waardoor ons leven mogelijk wordt gemaakt, de stikstof die het opneemt. Zonder de lucht geen blad, zonder blad geen mens. De boom is geplant door mensen, die mensen hebben onze omgeving mooi gemaakt. Die mensen hebben vaders en moeders en overgrootvaders en overgrootmoeders en ga zo maar door, eindeloos verder. Die hebben de aarde bewerkt. In het blad zien we de diepe verbondenheid van alles met alles en allen. We zien de niet-blad-elementen in het blad. Zo kun je dat met alles doen. De dingen zijn en bestaan niet als gescheiden en losse objecten, je beschrijft de werkelijkheid beter als je zegt dat ze ‘inter-zijn’. Het is een diep inzicht, dat de ware aard is van de werkelijkheid waarin alles met alles is verbonden.
Onze ouders in ons
Die diepe verbondenheid wordt ook op een andere manier zichtbaar. Ieder mens heeft iets weg van zijn vader en zijn moeder, in meer of mindere mate lijken wij op hen, in uiterlijk, in karakter, in de zinnetjes die we uitspreken, de manier waarop we lopen of in handbewegingen. In een bepaalde levensfase is het niet makkelijk dat te erkennen, omdat we het erg moeilijk met onze vader of onze moeder kunnen hebben. Bijna iedereen kent dat.  Maar het is werkelijk waar; dat mijn vader en mijn moeder in mij zitten, ik sta niet los van hen en zij op hun beurt staan met los van hun vader en moeder. Die zitten in hen en dus ook in mij en dat gaat zo vele voorgeslachten terug, tot aan het dierenrijk, tot aan de eencellige, waar al het leven uit is voortgekomen. Wij zijn ten diepste verbonden met alles wat leeft, in ons zit de gehele geschiedenis van mensen en aarde, we zijn tegelijk tijd en eeuwigheid. De voorouderverering – bekend uit China, Japan, Vietnam – komt zo in een heel ander licht te staan. Het betekent respect, erkenning en dankbaarheid voor waar wij uitvoortkomen.
De golfen het water
Dit is de visie die zich ontvouwt als we in aandacht zijn, als we zo op diepe wijze in contact zijn met het leven, met de ware aard van de werkelijkheid. Als we zeggen dat alles diep verbonden is met alles, zeggen we dat alles afhankelijk is van al het andere. Als we alle niet-blad-elementen uit het blad trekken, is er geen blad meer. Niets bestaat op zichzelf, alles bestaat in diepe onderlinge afhankelijkheid van al het andere. Wij als mens en alle verschijnselen die wij waarnemen, zijn geen afzonderlijk ‘zelf’, een entiteit die gescheiden is van andere ‘entiteiten’, andere ‘zelven’. Het is juister de mens en de verschijnselen te beschrijven als ‘niet-zelf’, zoals de boeddhistische visie verwoordt. Wij inter-zijn, ‘inter-being’, zegt Thay. Ons idee en onze beleving dat mensen en dingen afzonderlijk bestaan en afgescheiden zijn is in feite een fictie, een constructie, het boeddhisme gebruikt daarvoor de mooie metafoor van de golf en het water. Mensen zijn als golven in de zee. De dingen die wij zien, die verschijnen, zijn golven in de zee van de werkelijkheid. Wij denken dat wij een golf zijn, groot en indrukwekkend, of klein en kabbelend, maar wij zijn ook het water en de zee. Wij hoeven niet ergens naar toe, naar een hogere staat, ver weg, om water te worden. Als golf hoeven we alleen maar terug te keren naar onszelf om ons te realiseren dat we water zijn. De golf is onlosmakelijk verbonden met het water. Onze ware natuur is de zee.  Een van de liederen van Plumvillage, geschreven door Thay, luidt als volgt:
Ik ben de boom, ik ben de zee, ik adem met de winden mee, er is geen voor, er is geen na, alles is één, waar ik ook ga.
Alles is ‘interconnected’. Ik ben de wereld, in mij verschijnt de kosmos. Dit is geen filosofie, het is niet vrijblijvend. Als een kind sterft van de honger, word ik verwond. Als de aarde en onze leefomgeving diep worden geschaad, word ik geschaad. Als een vrouw door een man wordt geslagen, word ik geslagen en sla ik.
Maatschappelijke engagement- geëngageerd boeddhisme
Thich Nhat Hanh wordt de vader van het geëngageerd boeddhisme genoemd, een begrip dat relatief nieuw is. Voor hem is geëngageerd boeddhisme, boeddhisme dat midden in het leven en in de wereld staat, in het dagelijkse leven, in de bredere samenleving. Dat engagement heeft hij zijn hele leven gehad. In zijn twintiger jaren heeft hij, tegen de stroom in, een jeugdinstituut voor maatschappelijke dienstverlening opgericht, dat al snel uitgroeide tot een enorme groep vrijwilligers die arme mensen hielp aan voedsel en onderwijs. Dat was heel anders dan de boeddhistische traditie in zijn land die mentot dan toe praktiseerde. In de oorlog tussen communisten en anticommunisten zette hij zich actief in, door dorpen te herstellen, gewonden te verzorgen en politieke initiatieven te nemen. Thay vat het als volgt samen: ‘Geëngageerd boeddhisme is de kunst van het aandachtig leven in de samenleving, de kunst van het wakker zijn. Als je wakker bent. kun je niet anders dan met mededogen de noden van de wereld helpen verlichten. Dit is de kunst van het leven, ware spiritualiteit. De bevrijding van de geest – daar worden spiritualiteit en meditatie vaak mee vereenzelvigd – de bevrijding van de psyche, het leven met een open hart en helder hoofd, spelen zich niet af in de binnenkamer, spiritualiteit gaat niet over geestelijke werelden, over het zien van engelen en het betreden van lichtwerelden. Spiritualiteit is aandachtig leven in het dagelijks leven, in de samenleving. Dat engagement is niet hetzelfde als alleen maar mensen helpen die in nood zijn, die honger hebben, die geen dak boven hun hoofd hebben – het is een manier van leven, een manier van aandacht beoefenen. Maatschappelijk geëngageerd werk zonder spirituele praktijk is niet mogelijk, je verliest je erin, je droogt op, je versteent. In het hart van die praktijk staat meditatie. Meditatie is je bewust zijn van wat er gaande is – in je lichaam, in je gevoelens, in je geest en in de wereld. ledere dag sterven 35.000 kinderen van de honger. Toch is de zonsopgang en de bloem die bloeit een wonder. Het leven is zowel verschrikkelijk als wonderbaarlijk. Meditatie beoefenen betekent beide aspecten in ogenschouw nemen. Hij zegt in Vredelevend: ‘We moeten de echte waarheid, de echte situatie zien. Ons dagelijks leven, de manier waarop we drinken, wat we eten, heeft te maken met de politieke situatie in de wereld. Meditatie is diep in de dingen doordringen om te zien hoe we onze situatie kunnen veranderen, kunnen transformeren. Onze situatie transformeren is ook onze geest transformeren. Onze geest transformeren betekent ook onze situatie transformeren, want situatie is geest en geest is situatie. Alles is verbonden met elkaar, alles is onderling afhankelijk, in het blad zien we het universum. Ons zijn is de hele wereld. Wakker worden is belangrijk. Het wezen van de bommen, het wezen van het onrecht, het wezen van de wapens en het wezen van onszelf zijn gelijk. Dit is de werkelijke betekenis van geëngageerd boeddhisme, van ware spiritualiteit’. Jaren geleden verwoordde hij dat in een bekend gedicht, dat hij schreef nadat hij en de zijnen van dichtbij de verschrikkingen hadden ervaren van de vele Vietnamese bootvluchtelingen. Velen verdronken in de gammele bootjes, velen werden beroofd, vermoord, verkracht. Hieronder worden enkele strofen geciteerd. Thay begint met de eenheid met de natuur, met de vogels: Ik ben het eendagsvlieg]e , dat zich vlak boven de rivier ontpopt en ik ben de vogel die,als de lente komt, bijtijds arriveert om het vliegje op te eten.Ik ben het twaalfjarig meisje,vluchteling op een klein bootje,dat overboord springtna verkracht te zijn door een zeerover.En ik ben de zeerover, mijn hart nog niet in staat tot liefde en begrip. Engagement is gegrondvest op een diep besef van non-dualiteit. Ik ben niet gescheiden van de anderen in de wereld, ik ben zowel dader als slachtoffer. ‘Ik zelf heb vele namen, de naam van het slachtoffer, de naam van de dader, de naam van de waarnemer; ik oordeel niet’. Engagement ontstaat in een diep besef van verbondenheid en eenheid. De samenleving is volgens Thay altijd dichtbij, wij zijn er niet van gescheiden. Nog anders gezegd: ik bén, wij zijn de samenleving.
Voeding
Hij wijst op het voedsel dat we gebruiken. Als we het bijvoorbeeld hebben over het omgaan met woede, moeten we ons realiseren dat we vaak woede eten. We weten hoe kippen worden gefokt: in zeer kleine hokken, hun snavels worden gekort omdat ze anders uit frustratie en agressie de medekippen verwonden, waardoor die geen eieren meer leggen en niet meer kunnen worden verkocht. Met krachtvoer worden ze in een mum van tijd slachtklaar gemaakt. Als we kippenvlees eten. als we eieren eten, eten we agressie en frustratie. Zo is dat met bijna alle vlees. We zouden ons moeten realiseren hoeveel graan er nodig is voor het produceren van één kilo vlees. Hoeveel landbouwgrond gebruikt wordt om alcohol te maken. Als de Westerse wereld, die zich overeet, dertig procent minder graan zou gebruiken voor vlees en alcohol, zou het voedselprobleem in de wereld opgelost kunnen zijn.Wij nemen ook op een andere manier voeding tot ons. Door de kranten en tijdschriften die we lezen, door de televisieprogramma’s waar we naar kijken, door de gesprekken die we voeren. Geestelijk voer. Durf helemaal en echt te zien wat voor voeding we tot ons nemen, wat we dan met onszelf doen. Dat is met aandacht leven en diep kijken. Dat vraagt, volgens Thich Nhat Hanh, om een herbezinning op ons consumentengedrag en om keuzen daarin. Hij nodigt ons uit de vraag te beantwoorden: hoe verzorgen we door de voeding die we tot ons nemen ons lichaam en onze geest, wat geeft ons geluk? Eén van de Vijf Aandachtsoefeningen, die hij mensen meegeeft die zijn inspiratie daadwerkelijk willen toepassen in hun leven, luidt: ‘Ik neem me voor alleen die dingen te consumeren die vrede, welzijn en blijdschap bevorderen in mijn eigen lichaam en bewustzijn en in het collectieve lichaam van mijn familie en de maatschappij’.
Oorlog
Iets vergelijkbaars geldt voor woede, geweld en oorlog. We hebben de neiging te denken en te zeggen: ‘Oorlog is daar en wij zijn niet van die oorlog, wij veroordelen dat’. Thay zegt dat het allereerst belangrijk is ons te realiseren dat woede en oorlog in ieder van ons zijn. Het is niet alleen buiten, in de wereld, het is ook binnen in ons, in onze gedachten, in onze woorden, in onze daden. Woede en agressie zijn zaden, zo zegt Thay, die in ieder aanwezig zijn. Hij refereert daarbij aan een oud boeddhistisch concept. Men kan die zaden water geven en laten groeien of niet. Door de manier waarop we met elkaar praten, door naar bepaalde televisieprogramma’s te kijken, door gedrag in het verkeer, enzovoorts. Je moet niet denken dat je die zaden niet hebt. er zijn alleen bepaalde omstandigheden nodig om ze naar buiten te laten komen. Het is niet zinvol die woede proberen te vernietigen, wij zijn de woede, de agressie. Als je zou proberen de woede om zeep te brengen, breng je jezelf om zeep. Het gaat erom de wortels ervan diepgaand te beschouwen en die wortels liggen altijd in pijn, bij mijzelf, maar ook bij de ander is woede een uiting van pijn. Het is ook belangrijk de gevolgen ervan te zien, zien welke schade je ermee hebt aangericht en daar verantwoordelijkheid voor nemen. In zijn boek Omarm je woede geeft hij een aantal mooie voorbeelden hoe je met die woede en pijn om kunt gaan. Neem een conflict in je relatie: allereerst zorg je ervoor dat je je woedende reactie, waar je toe neigt, er niet meteen uit gooit. Je mobiliseert de ‘nectar van het mededogen’, die altijd in je aanwezig is, ook al is dat op zo’n moment moeilijk. Anders escaleert de woede en de haat. Je gaat te rade bij jezelf en realiseert je datje woede voortkomt uit pijn in jezelf. Als je daarbij stil staat en goed kijkt, zie je dat de woede van de ander ook voortkomt uit haar of zijn pijn. Je gesprek zou er als volgt uit kunnen zien: ‘Lief, ik voel pijn, ik ben kwaad, ik wil dat jij dat weet’. En vervolgens: ‘Lief, ik zorg voor mijn woede en zorg dat ik niet ontplof en daarmee jou vernietig’. Tenslotte kun je zeggen: ‘Lief, ik heb jouw hulp nodig’. Dat is een heel krachtige bewering want meestal zegje als je kwaad wordt: ‘Jou heb ik niet nodig’.
Ons dagelijks leven
Thay wijst ook op een ander aspect. De oorlogen die worden gevoerd in de wereld, het onrecht dat er is, liggen niet ver weg, ze worden veroorzaakt door de wijze waarop wij ons dagelijks leven leiden. Ons dagelijks leven zorgt voor de politiek die aan de macht is. Als wij diepgaand naar ons dagelijks leven kijken, als steeds meer mensen dat dagelijks leven willen veranderen, zullen er andere politici komen en zal de politiek veranderen en zullen wij niet meer bijdragen aan oorlog en onrecht. ‘Oorlog zal nooit een probleem oplossen’, zegt Thich Nhat Hanh. ‘De oorlog tegen terrorisme’, zoals de VS die propageren, is een zeer misleidende term, het zaait alleen maar meer zaden van haat. Alleen als je van buitenaf wordt aangevallen is het gerechtvaardigd je te verdedigen. In aandacht leven betekent zien waar wijzelf in oorlog zijn en hoe verbonden wij zijn met de oorlogen en het onrecht in de wereld. Leven in aandacht is ook: zien dat er niet alleen woede en oorlog in mij en in de wereld zijn, ons er niet door laten overheersen en erdoor worden bevangen. Altijd zijn er ook het vermogen tot compassie en aanknopingspunten voor vrede, ook al zijn die soms verborgen.                                                  In aandacht bij woede zijn betekent tevens: de wortels ervan zien, daar aandacht voor hebben, ervoor zorgen dat door je acties en reacties de situatie niet verergert, contact maken met de andere partij op wie men woedend is, contact herstellen en op deze manier concrete en moedige stappen nemen. Dat doet hij ook in de retraites met Israëliërs en Palestijnen. Het begint met contact leggen: ieder wordt uitgenodigd zijn pijn uit te spreken en diep te luisteren naar de andere partij. Dat is moeilijk, maar daar begint het.Onder de woede en haat die je hebt zie je de pijn bij jezelf. Je wordt gevraagd die uit te spreken.         Dan wordt de ander uitgenodigd te spreken, over zijn woede, de pijn die daaronder zit, alle omstandigheden die dat mede hebben veroorzaakt. Dan ziet iedere partij in hoe hij bij heeft gedragen tot vergroting van de pijn van de ander. Dat onder ogen zien en uitspreken, zo doet hij dat, zo kan ieder dat doen die door woede is bevangen. Daar is een levenshouding voor nodig, een bewuste keuze.
De eerste van de Vijf Aandachtsoefeningen die ik eerder noemde luidt: ‘Bewust van het lijden, veroorzaakt door de vernietiging van het leven, beloof ik van ganser harte om mededogen te beoefenen en het leven van mensen, dieren, planten en mineralen te leren beschermen. Ik heb het oprechte voornemen om niet te doden, niet toe te laten dat anderen doden en geen enkele daad van geweld, in de wereld, in mijn gedachten of in mijn manier van leven, goed te praten’. Dat betekent ook doen en handelen. De gemeenschap van Thich Nhat Hanh heeft veel projecten in Vietnam om de straatarme bevolking vooral in bergachtige streken te helpen, met voedselprogramma’s, met onderwijs, met gezondheidszorg. Allemaal via heel directe contacten. Al het geld dat ‘over’ is van de inkomsten door de retraites, van de boeken van Thay wordt daaraan besteed. Thich Nhat Hanh houdt verder retraites en trainingen, niet alleen voor Israëliërs en Palestijnen, maar ook voor Amerikaanse Vietnamveteranen, voor parlementsleden in de VerenigdeStaten en voor wetenschappers. Vrede brengen en vrede leven houdt in dat je geweldloos bent. Geweld roept geweld op, oorlog zaait haat. Tijdens een retraite eind 2003 voor Members of Congress, het parlement in de Verenigde Staten, zei Thich Nhat Hanh dat de oorlog in Vietnam onnodig was geweest, dat er zoveel slachtoffers zijn gevallen, aan beide kanten, dat er zoveel haat is gezaaid. Als de Amerikanen al dat geld dat aan de oorlog is besteed hadden gebruikt om Vietnam te helpen met zijn ontwikkeling, dan waren zij nu goede vrienden geweest. Hetzelfde geldt voor de oorlog in Irak, waar geweld nog veel meer geweld heeft veroorzaakt. Er is een grondige bezinning nodig.
Inzicht
De voornaamste oorzaak van de vele problemen en het vele lijden ligt voor Thich Nhat Hanh in het gebrek aan begrip en inzicht. Als we te primair reageren, op welke situatie ook die we tegenkomen, missen we een essentieel onderdeel: diep luisteren en proberen te zien en te begrijpen. Thay zegt dat begrijpen en doorzien de enige uitweg is. Omdat hij inzag dat tijdens de gruwelijke Vietnam-oorlog beide kanten slachtoffer waren, leefde hij niet met wrok, ‘daarom heb ik veel minder geleden dan sommige anderen’. Daarom ook kon hij met compassie blijven kijken en handelen.                            
Mededogen
Wat is dan compassie of mededogen? Compassie is de intentie en het vermogen om het lijden te verlichten en te transformeren. Mededogen kent geen spoor van neerbuigendheid, van ‘Oh, wat zielig!’. Dat houdt jezelf buiten schot. In mededogen stort je je ook niet op een ander als daar mogelijk enig lijden of enige nood te bespeuren is. In compassie stel je je niet op als helper en de ander als geholpene. Compassie begint met begrijpen en wordt gevoed en versterkt door diep luisteren, begrip en inzicht. Zo maak je contact met het lijden. Allereerst maak je contact met je eigen lijden. Als je de pijn hebt gezien in zijn wortels en zicht heb gekregen op de gehele situatie waar die pijn en dat lijden uit voortkomen, kun je die leren omarmen en liefhebben als Heel van jezelf Dan ontstaat een houding van mededogen.Mededogen is hartscontact, met jezelf, met de ander. Je hoeft niet zelf te lijden om mededogen te kunnen hebben met de ander. Je ziet het lijden van de ander en bent dicht bij hem of haar. Elk woord, elke daad, kan dan helpen. In compassie ga je de ander zien als jezelf. Compassie ontstaat als het ware spontaan, het is geen moeten, compassie ontstaat in vrijheid. Compassie betekent ook niet dat je de ander over je heen laat lopen. Je hebt jezelf en de ander te beschermen. Compassie is dus niet zwak, passief of laf. Bij compassie horen vastberadenheid en helder zicht. ‘Als je denkt dat mensen met compassie zich niet verzetten en onrecht niet aanklagen heb je het bij het verkeerde eind’, aldus Thich Nhat Hanh.
Vrede leven
Temidden van het onvoorstelbare vernietigende geweld in Vietnam, schreef Thich Nhat Hanh in een gedicht: ‘De mens is niet onze vijand’. Onze echte vijand is de verduistering van onze geest, het gebrek aan inzicht en begrip, onze onwetendheid, de angst, woede, agressie en vergeldingsdrang die in ons zijn. Die zijn overal en bij iedereen. Wie zonder zonde is. werpe de eerste steen. Zoals vernietiging en geweld vernietigende blikken en gewelddadige gedachten overal zijn. ook in ons, begint vrede ook bij onszelf. We kunnen de vrede die in ons is aanraken, we kunnen het verlangen versterken om onze eigen geest-van-vrede krachtiger te maken. Dat vrede bij onszelf begint is geen excuus om je maar niet met de samenleving in te laten, je wacht niet tot je helemaal in vrede bent, tot je perfect bent. Aandacht voor de samenleving en daarin stappen nemen, aandacht voor jezelf en daarin stappen nemen, beide aspecten zijn nodig. Veel vredesactivisten zijn opgebrand uit frustratie en wanhoop. Veel milieuactivisten zijn in constante oorlog. ‘Dat is niet de weg’, zegt Thay. ‘je begint met voor jezelf te zorgen, ik zorg voor mezelf, jij zorgt voor jezelf, dat is de beginsituatie’. De ware houding van vrede wordt, volgens hem, bereikt door geweldloosheid en onpartijdigheid. In de samenleving actief zijn vraagt om een meditatieve, een spirituele houding. Want als we al de ellende en het geweld in de wereld zien, vernauwen we, we willen het niet meer zien, we kunnen het niet meer verdragen, we neigen ertoe onzedeur dicht te doen. Het vraagt oefening om de deur open te houden en bij jezelf terug komen. Dat kun je doen door bijvoorbeeld bewust en diep te ademen, door samen loopmeditatie te doen. Dan kun je ervaren dat vrede niet aan het eind van een eindeloze weg ligt, maar dat iedere stap vrede is als je contact maakt met dit moment. Dan kun je naast het lijden en onrecht ook zien hoeveel mooie dingen er altijd zijn.                                                                                                    
Ook in oorlogsgebieden, ook in vluchtelingenkampen. Als Thich Nhat Hanh zegt ‘wandel met een glimlach’, is dat niet een naïeve of sprookjesachtige manier om naar de wereld te kijken. Het is een mystieke manier om ons te herinneren aan de ruimte, de hartskwaliteit of de goddelijke natuur die we altijd zijn. maar waar we soms het contact mee verliezen. Het is een herinnering aan onze ware aard, onze Boeddhanatuur, die ons open houdt als we vernauwen en verkrampen door het lijden en geweld dat we om ons heen zien.                                                                                                                                                                                                                                                                                          Door die herinnering kan je waarachtig en open in de samenleving staan.                                                                                                         
We kunnen leren kijken met de ogen van de Boeddha. We hebben een ruime blik en concentreren ons niet alleen op het directe en urgente probleem. We bouwen synagogen en moskeeën en hebben ruimte om met elkaar te zitten, diep te kijken, zodat onze acties niet voortkomen uit woede of fanatisme. ‘We kunnen daar lange tijd zitten en ons mededogen en ons begrip laten groeien. Dan zullen we beter handelen, voor de zaak van de vrede’.
enkele boekenHet gras wordt groener(vertaling van ‘the Miracle of Mindfulness’). Asoka, 2004 (3e druk).
Zijn eerst bekende boekje over de essentie van meditatie met een aantal concrete oefeningen.
Vrede begint bij jezelf. Ten Have, 2005.
Over vrede en aandacht, afgewisseld met getuigenissen van Israëliërs en Palestijnen
Omarm je woede, Asoka, 2003.
Over het omgaan met moeilijke emoties
Boeddha leeft. Christus leeft. Asoka-Rainbow, 2000. Een – verrassende! – dialoog tussen twee tradities
Leren over Liefde. Over de wezenlijke aspecten van liefde, meditaties, beoefeningen. Servire, 2004.
www.aandacht.net de website van de Nederlandse organisatie, met vele links, de adressen van plaatselijke meditatiegroepen etc.

Vind ik leuk:

Like Laden…
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s